Turkmaniston elektron vizalarni joriy qildi

Ashxobod. Juris Paiders / Wikimedia Commons fotosurati

Turkmaniston 1 oktyabrdan boshlab elektron vizalarni rasmiylashtirish va xorijliklarni onlayn ro‘yxatdan o‘tkazishni yo‘lga qo‘ydi. Ko‘p yillar davomida Markaziy Osiyoda sayyohlar uchun kirish eng qiyin bo‘lgan mamlakat uchun bu qoidalarning sezilarli darajada yumshatilishi hisoblanadi.

Albatta, Turkmaniston dunyoga namoyish etadigan ko‘plab diqqatga sazovor joylarga ega: qadimiy Marv va Ko‘hna Urganch, Qoraqum sahrosi, oq marmarli Ashxobod, yangi Arkadag shahri va qimmatbaho Avaza kurorti. Biroq, asosiy muammo har doim diqqatga sazovor maskanlar emas, balki safarni tashkil etishning murakkabligi bo‘lib kelgan. Turistdan taklifnoma, mahalliy kompaniya yordami va oldindan tasdiqlangan marshrut talab etilardi. Endi hukumat tizimning ayrim qismlarini o‘zgartirishga urinmoqda. Bu ish beradimi?

Taklifnomasiz viza, ammo savollar hali ko‘p

2026 yil 30 sentyabrda Turkmaniston Davlat migratsiya xizmati e-Visa tizimi va xorijliklarni onlayn ro‘yxatdan o‘tkazish xizmatini taqdim etdi. migration.gov.tm portali orqali xorijliklar mamlakatga kirish uchun hujjatlarni topshirish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak, yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish esa alohida elektron platformaga o‘tkazilmoqda. Migratsiya xizmatining ma’lum qilishicha, tizim, jumladan, turistlar uchun ham mo‘ljallangan bo‘lib, ayrim jarayonlarni migratsiya xizmatiga shaxsan bormasdan amalga oshirish imkonini beradi.

Huquqiy asos esa 2025 yil bahoridayoq tayyorlangan edi. O‘shanda «Migratsiya to‘g‘risida»gi qonunga birinchi marta elektron viza tushunchasi kiritildi. Turist uchun eng muhim qoida shuki, e-Visa rasmiylashtirilganda mamlakatga kirish uchun taklifnoma talab etilmaydi. Ilgari xorijlik mahalliy turistik kompaniyaga murojaat qilishi, kompaniya esa migratsiya xizmati orqali taklifnoma olishi kerak edi.

2026 yil aprel oyida hukumat migratsiya hisobini yuritish tartibini ham soddalashtirdi. Endi xorijliklarni ro‘yxatdan o‘tkazish, ro‘yxatdan o‘tish muddatini uzaytirish va hisobdan chiqarish elektron tizim orqali amalga oshiriladi. Agar xorijlik mamlakatda uch ish kunidan ortiq qolsa, uning o‘zi yoki qabul qiluvchi tomon yozma yoki elektron murojaat orqali ro‘yxatdan o‘tkazishi mumkin. Ayrim toifadagi keluvchilar uchun shaxsiy va biometrik ma’lumotlardan foydalangan holda to‘g‘ridan to‘g‘ri chegara nazorat punktlarida elektron ro‘yxatdan o‘tish imkoniyati ham nazarda tutilgan.

Viza. advantour.com sayti fotosurati

Biroq, endi Turkmanistonga mustaqil safarni, masalan, O‘zbekistonga safar qilish kabi oson tashkil etish mumkin, deb aytishga hali erta. Portalda elektron viza bo‘limi mavjud, ammo 1 oktyabr holatiga ko‘ra ariza holatini tekshirish xizmati hali ishlab chiqilayotgani ko‘rsatilgan. e-Visa narxi, rasmiylashtirish muddatlari, uning turlari va talab qilinadigan hujjatlar ro‘yxati hozircha ochiq e’lon qilinmagan.

Yanada muhimroq savol ham ochiq qolmoqda: xorijlik viza olganidan keyin mamlakatda nimalarni mustaqil amalga oshira oladi? U mehmonxonalarni mustaqil bron qilish, shaharlar o‘rtasida erkin harakatlanish, marshrutni o‘zgartirish va Arkadag yoki chegaraoldi hududlariga turistik kompaniya hamrohligisiz borish imkoniyatiga ega bo‘ladimi — hozircha bu noaniq. Qonun e-Visa egasini taklifnoma talabidan ozod qiladi, ammo mamlakat bo‘ylab safar qanchalik erkin bo‘lishini aniq belgilamaydi. O‘zgarishlarning haqiqiy ko‘lami birinchi turistlar eski tizimsiz butun jarayonni — vizani rasmiylashtirish, chegaradan o‘tish, ro‘yxatdan o‘tish va mamlakat bo‘ylab mustaqil harakatlanishni — boshdan-oxir o‘tganidan so‘ng ma’lum bo‘ladi.

Xivadan Ashxobodga: mintaqa bo‘ylab yagona marshrut

Kirish tartibining yumshatilishi qo‘shni davlatlar Markaziy Osiyoni yagona katta sayohat sifatida taklif qilishni tobora faollashtirayotgan bir paytga to‘g‘ri keldi. 2026 yil may oyida Samarqandda bo‘lib o‘tgan Osiyo taraqqiyot banki Boshqaruvchilar kengashi yig‘ilishida Mirziyoyev «Markaziy Osiyo turistik halqasi»ni, ya’ni mintaqa uchun yagona turistik makon yaratishni taklif qilgandi. U so‘nggi o‘n yilda O‘zbekistonga xorijlik sayyohlar oqimi olti barobar oshib, yiliga qariyb 12 million kishiga yetganini ta’kidlagandi.

Marv. universaltrek.blogspot.com sayti fotosurati

Turkmaniston uchun bunday halqaning tayyor varianti amalda mavjud. O‘zbekiston tomoni turkman kompaniyalariga Xiva — Ko‘hna Urganch — Ashxobod — Marv — Buxoro yo‘nalishini rivojlantirishni taklif qildi. Samarqand, Buxoro va Xivada bo‘lib ulgurgan xorijlik sayyohga alohida safar tashkil etish shart emas: Xivadan so‘ng u chegaradan o‘tib, Ko‘hna Urganchni ko‘radi, Qoraqum orqali Ashxobod va Marvga boradi hamda Buxoro tomon O‘zbekistonga qaytadi. Uzoqroq safar uchun turkman qismini Yangiqal’a, Turkmanboshi va Kaspiy dengizidagi Avazagacha uzaytirish mumkin. Shu tariqa Turkmaniston Sharqdan G‘arbga yo‘nalgan Ipak yo‘li bo‘ylab sayohat uchun allaqachon kelgan tayyor sayyohlar auditoriyasiga ega bo‘ladi.

31 iyul kuni Japarov Cho‘lpon-Otada bo‘lib o‘tgan Markaziy Osiyo davlatlari va Ozarbayjon rahbarlarining uchrashuvida yana bir qiziqarli g‘oyani ilgari surdi. U mintaqa davlatlarining bir nechtasiga bir vaqtning o‘zida tashrif buyurish imkonini beruvchi yagona turistik vizani joriy etishni taklif qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, tashabbusni Qozog‘iston va O‘zbekiston qo‘llab-quvvatlagan; Japarov Qosim-Jomart To‘qayev va Shavkat Mirziyoyevga minnatdorlik bildirib, Tashqi ishlar vazirliklariga maslahatlashuvlarni faollashtirishni taklif qildi.

Ommaviy axborot vositalarida ba’zan «Markaziy Osiyo Shengeni» deb ataladigan tizimni yaratishga hali ancha bor, deb yozadi. Davlatlar hali qoidalar, muddatlar, vizaning narxi va hatto yakuniy ishtirokchilar ro‘yxatini ham kelishib olmagan. Shuningdek, haqiqiy Shengen hududidagi kabi ichki chegaralarda nazoratni bekor qilish haqida ham gap yo‘q.

Serdar Berdimuhamedov ham Cho‘lpon-Otadagi o‘sha uchrashuvda ishtirok etgan, biroq Japarov tashabbusni qo‘llab-quvvatlagan davlatlar qatorida faqat Qozog‘iston va O‘zbekistonni tilga oldi. Turkmaniston ushbu tizimga qo‘shilishini ochiq e’lon qilmagan. Shuning uchun e-Visa joriy etilishini Ashxobodning yagona vizaviy tizimda ishtirok etishi deb hisoblab bo‘lmaydi. Biroq, Mirziyoyev va Japarovning takliflari fonida Turkmanistonning bu qadamlari ehtiyotkorlik bilan xuddi shu yo‘nalishda harakatlanish sifatida ko‘rinadi.

Hozircha esa aynan Turkmaniston ehtimoliy marshrutning eng murakkab qismi bo‘lib qolmoqda: qolgan uch mamlakat mustaqil sayohat qiluvchilar uchun ancha qulay. Agar e-Visa turistni nafaqat taklifnomadan, balki majburiy vositachi xizmatidan ham ozod qilsa, Xiva — Ko‘hna Urganch — Ashxobod — Marv — Buxoro yo‘nalishini mintaqa bo‘ylab odatiy sayohat dasturiga kiritish osonlashadi.

Qadimiy shaharlar, Arkadag va Kaspiydagi milliardlar

Ko‘hna-Urgench. unesco.ru sayti fotosurati

Arkadag. ayan-turkmenistan.travel fotosurati

Bunday marshrutni nimalar bilan boyitishni Turkmaniston yaxshi biladi. Hozir YUNЕSKO ro‘yxatida mamlakat ishtirokidagi beshta obyekt bor: qadimiy Marv, Ko‘hna Urganch, Parfiya davriga oid Nisa qal’alari, Buyuk Ipak yo‘lining Zarafshon — Qoraqum koridori va transmilliy tabiiy obyekt — «Turanning sovuq qishli cho‘llari». Yana to‘qqizta obyekt dastlabki ro‘yxatga kiritilgan. Ular orasida Dehiston, Badxiz, Repetek g‘orlari bilan, hamda dinozavr izlari bilan mashhur Ko‘ytandag‘ bor.

YUNЕSKO Marvni mintaqadagi Ipak yo‘li vohalari shaharlari orasida eng qadimiy va eng yaxshi saqlangan shahar sifatida ta’riflaydi. Bu yerda miloddan avvalgi III ming yillikdan boshlab aholi manzilgohlari mavjud bo‘lgan, XI–XII asrlarda esa shahar Buyuk Saljuqiylar davlati poytaxtiga aylangan. Ko‘hna Urganchda XI–XVI asrlarga oid maqbaralar, qal’alar va 60 metrlik minoradan iborat me’moriy yodgorliklar majmuasi saqlanib qolgan. Nisa esa Parfiya davlatining eng muhim markazlaridan biri bo‘lgan.

Zamonaviy Turkmaniston ham o‘ziga xos. Oq marmarli Ashxobod ulkan xiyobonlari, favvoralari va tantanali shahar muhiti bilan o‘z-o‘zidan diqqatga sazovor maskanga aylangan. Undan bir necha o‘n kilometr uzoqlikda Arkadag shahri joylashgan: yangi shaharning birinchi bosqichi 2023 yil 29 iyunda ochilgan. Davlat qo‘mitasining qurilish bo‘yicha rahbari Deryageldi Orazovning so‘zlariga ko‘ra, birinchi bosqich qurilishiga 3,3 milliard dollar sarflangan, ikkinchi bosqich esa taxminan 1,5 milliard dollarga baholangan (BBC). Shahar taxminan 73 ming aholiga mo‘ljallangan bo‘lib, bu yerda asosan elektromobillar va elektr avtobuslar harakatlanishi, turar joy mavzelari, tibbiy, ta’lim, madaniyat va sport obyektlari barpo etilishi rejalashtirilgan.

Turist uchun Arkadag, ayniqsa Ashxobod bilan birgalikda, mintaqadagi eng g‘ayrioddiy zamonaviy shaharlardan biriga aylanishi mumkin. Biroq, xorijliklar uchun unga kirish qoidalari hozircha noaniq: ayrim mahalliy kompaniyalar uni turistik dasturlarga kiritadi, boshqalari esa shahar orqali o‘tish yoki faqat suratga tushish uchun to‘xtash bilan cheklanadi. Diqqatga sazovor obyekt qurishning o‘zi yetarli emas — unga qanday borish mumkinligini ham tushuntirish kerak.

Turkmaniston Kaspiy dengizida o‘z kurortini yaratishga yanada ko‘proq mablag‘ sarfladi. Turkmanboshi yaqinidagi Avaza milliy turistik zonasini rivojlantirish 2007 yilda boshlangan. Majlis ma’lumotlariga ko‘ra, hozir u yerda bir vaqtning o‘zida 10 mingdan ortiq dam oluvchini qabul qila oladigan 18 ta mehmonxona, sakkizta sanatoriy-kurort majmuasi va to‘qqizta kottej majmuasi, shuningdek, ko‘ngilochar bog‘lar, restoranlar va kanallar mavjud. Hukumat umumiy xarajatlarni oshkor qilmagan, biroq yillar davomida turli nashrlarda bir necha milliard dollar miqdoridagi baholar keltirilgan.

Avaza. Turkmenportal sayti fotosurati

Kurort bir necha bor qurilish ko‘lami va unga bo‘lgan talab o‘rtasidagi tafovutga misol bo‘lgan. 2012 yilda «Ozodlik» radiosining turkman xizmati qimmat mehmonxonalar asosan bo‘sh turgani haqida yozgan bo‘lsa, 2019 yilda davlat muassasalari xodimlariga Avazaga yo‘llanmalar sotib olish majburlangani haqida xodimlarga tayanib xabar bergan. Hukumat bu xabarlarni ochiq tarzda tasdiqlamagan. Avazani yangi ma’lumotlarsiz yarim bo‘sh deb atash ham noto‘g‘ri: yoz mavsumida undan mamlakat aholisining o‘zi foydalanadi, rasmiy ommaviy axborot vositalari esa dam oluvchilar haqida muntazam xabar berib boradi. Biroq, xalqaro dengiz kurorti sifatida u yaratilgan infratuzilma ko‘lamiga mos darajaga erisha olmadi.

Ehtimol, Avaza Turkiya yoki arab davlatlaridagi kurortlar bilan raqobatlashishi ham shart emasdir. Xorijlik sayyoh uchun Kaspiy uzoq safarning yakuniy nuqtasiga aylanishi mumkin: Marv — Ashxobod — Arkadag — Qoraqum — Yangiqal’a daralari — Turkmanboshi — Avaza. Bunday holatda dengiz bo‘yida o‘tkaziladigan bir necha kun alohida safar uchun chipta sotib olish sababi emas, balki katta sayohatning davomiga aylanadi.

Mamlakat tashqarisida eng mashhur diqqatga sazovor joy — Qoraqumdagi Darvoza gaz krateri ham qolmoqda, biroq undagi olov tobora kamaymoqda. Turkman mutaxassislari yaqin atrofda quduqlar qazib, krater tomon harakatlanayotgan gazni ushlab qolish uchun ulardan foydalanmoqda. TESC sohaviy konferensiyasida taqdim etilgan ma’lumotlarga ko‘ra, nazoratsiz yonish intensivligi uch baravardan ko‘proq kamaygan. Darvoza hanuz yonib turibdi va turistik marshrutlarga kiritilgan, garchi suratlarda ko‘nikib qolingan ko‘rinishi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin.

Darvoza. Tormod Sandtorv / Wikimedia Commons fotosurati

Bunga rang-barang tik qoyalari va daralari bilan mashhur Yangiqal’a, g‘orlari va dinozavrlar izlari saqlangan platolariga ega tog‘li Ko‘ytandag‘, Qoraqum bo‘ylab cho‘l marshrutlari hamda axaltekin otlari qo‘shiladi.

Turizm nuqtayi nazaridan katta bo‘lmagan hududda Ipak yo‘li arxeologiyasi, cho‘l, zamonaviy me’morchilik va Kaspiy dengizini birlashtirish mumkin. Muhimi, bularni nafaqat tashkillashtirilgan guruhlar va oldindan kelishilgan turlar ishtirokchilari, balki o‘zlari sayohat qilishga qaror qilgan oddiy sayyohlar ham ko‘ra olishi kerak. Buning uchun faqat elektron vizaning o‘zi yetarli emas: mamlakat bo‘ylab harakatlanishning aniq va tushunarli qoidalari hamda Ashxobod xorijlik sayyohlarga namoyish qilmoqchi bo‘lgan joylarga erkin kirish imkoniyati zarur.