Avstraliyada 28 oktyabr kuni 2022 yilda yakunlangan va Afg‘onistonda maxsus kuchlar qo‘mondonligi faoliyatidagi kamchiliklarga bag‘ishlangan tergov xulosalarining qisqacha mazmuni e’lon qilindi.
Afg‘onistonda jang qilgan Avstraliya maxsus kuchlarining ayrim ofitserlari o‘z qo‘l ostidagilar o‘ldirilgan afg‘onlarni jangarilar sifatida ko‘rsatish uchun ularning yoniga qurol tashlab qo‘yganidan xabardor bo‘lgan, biroq bu holatlar yuzasidan tergov o‘tkazilishini talab qilmagan. Bu haqda Avstraliya Qurolli kuchlari bosh inspektorining tekshiruv xulosalari qisqacha mazmunida aytilgan.
Hujjatda qonunbuzarliklar nega yillar davomida jazosiz qolgani tushuntirilgan. Maxsus aviatsiya xizmati (SAS) polkida tajribali serjantlar shu qadar katta ta’sir kuchiga ega bo‘lganki, kichik ofitserlar amalda ular ustidan nazoratni yo‘qotgan. Harbiy operatsiyalardan keyin ishtirokchilar voqealarning o‘zlariga qulay talqinini o‘zaro kelishib olgan va bu ma’lumotlar keyinchalik yuqori rahbariyatga taqdim etilgan hisobotlarga kiritilgan. Ayrim harbiy yuristlar va razvedka xodimlari qonunbuzarliklarni yashirishga yordam bergan bo‘lishi mumkin.
Qo‘mondonlikda shubhalanish uchun asoslar bo‘lgan. Hisobotlarda o‘ldirilgan dushmanlar soni ortib borgan, biroq yaradorlar va avstraliyalik harbiylar orasida talafotlar qayd etilmagan. Maxfiylik rejimi ham shubhalarni tekshirishga xalaqit bergan: maxsus kuchlar xodimlarining shaxsini himoya qilish bahonasida tergovchilarga ularning ismlarini oshkor etishdan bosh tortilgan.
Hisobot mualliflarining yozishicha, boshqaruv, intizom va nazoratdagi kamchiliklar ayrim harbiylarga uzoq vaqt davomida fosh bo‘lmasdan yurish imkonini bergan.
Tekshiruv 2020 yilda sudya Pol Bretton hisoboti e’lon qilinganidan keyin tayinlangan. U maxsus kuchlardagi qo‘mondonlik tizimi va ichki tartib-qoidalarni o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lgan. Bosh inspektorning tushuntirishicha, tergov natijasida 42 ta xulosa shakllantirilgan. Birlamchi tekshiruv materiallarini o‘z ichiga olgani sababli hujjatning to‘liq matni maxfiyligicha qolmoqda.
Ayni paytda, idora qo‘mondonlik o‘z qo‘l ostidagilar aynan harbiy jinoyatlar sodir etganini bilgani yoki bundan shubhalanish uchun asosli sabablarga ega bo‘lganini aniqlashning imkoni bo‘lmaganini ta’kidlaydi. Ayrim ofitserlarning soxtalashtirish holatlaridan xabardor bo‘lgani ular qotilliklarning barcha tafsilotlarini bilganini isbotlamaydi.
Bendjamin Roberts-Smit (Benjamin Roberts-Smith). Avstraliya OAV fotosurati
Avvalroq «Farg‘ona» xabar berganidek, Breton hisobotida 39 nafar kishi — harbiy asirlar va tinch aholi vakillarining ehtimoliy noqonuniy o‘ldirilishi bilan bog‘liq 23 ta holat yuzasidan ishonchli ma’lumotlar aniqlangan. Unda qurbonlar yoniga qurol tashlab ketish va «jangda chiniqtirish» amaliyoti ham tasvirlangan bo‘lib, bunda yangi kelgan harbiy xizmatchilarni qo‘lga olingan shaxslarni o‘ldirishga majburlashgan.
Keyingi jinoiy tergovlarda gumonlanuvchilardan biri SAS maxsus kuchlarining sobiq kaprali, Avstraliyaning eng oliy harbiy mukofoti — Viktoriya xochi bilan taqdirlangan Ben Roberts-Smit bo‘lgan. 2026 yil aprel oyida unga urush jinoyati sifatida baholangan qotillik bo‘yicha beshta ayblov qo‘yilgan.
Bunga qadar Roberts-Smit Afg‘onistondagi xizmati haqida jurnalistlar e’lon qilgan maqolalarni sud orqali rad etishga uringan, biroq tuhmat bo‘yicha da’voda yutqazgan. Sud fuqarolik sudlovi qoidalariga muvofiq, matbuotdagi ayblovlarning salmoqli qismini isbotlangan deb topgan. Jinoiy ish esa alohida ko‘rib chiqilmoqda: unga qo‘yilgan ayblovlar bo‘yicha aybdorlikni sud aniqlashi lozim.
