NVIDIA va Huawei o‘rtasida

AI fotosurati

Qozog‘iston bir vaqtning o‘zida Amerika va Xitoy texnologik kompaniyalari bilan hamkorlik qilishni rejalashtirmoqda, ammo bu ikki yo‘nalishni birlashtirish tobora qiyinlashmoqda.

14 avgust kuni Reuters agentligi xabar bergishicha, AQSH Davlat departamenti o‘z hamkorlarini ogohlantiruvchi maktub loyihasini tayyorlagan. Unda sun’iy intellekt sohasida raqobatlashuvchi birlashmalarda ishtirok etish AQSHning Pax Silica tashabbusiga mos kelmasligi mumkinligi ta’kidlangan.

Ostona bu muammoning diqqat markazida qoldi: 2026 yil 25 iyunda Qozog‘iston Markaziy Osiyo davlatlari orasida birinchi bo‘lib Pax Silica tashabbusiga qo‘shildi. Oradan uch hafta o‘tib, 16 iyul kuni mamlakat Shanxayda tashkil etilgan Sun’iy intellekt sohasida hamkorlik bo‘yicha Jahon tashkiloti — WAICO asoschilaridan biri bo‘ldi, deb yozadi The Astana Times.

Bunday tanlovning tushunarli iqtisodiy mantig‘i bor: yagona yetkazib beruvchiga qaram bo‘lib qolmasdan, turli manbalardan investitsiyalar, uskunalar va bilimlarni jalb qilish. Biroq raqamli iqtisodiyotda diversifikatsiya faqat texnologiyalarning narxi va sifati bilan cheklanmaydi. Qozog‘iston uchun hamkorlar texnologiyalarni qanday shartlarda bo‘lishishga tayyorligi va yaratilgan infratuzilmadan kim foydalanishiga ruxsat berilishi masalasi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Ko‘mir hisoblash quvvatiga aylanmoqda

Qozog‘istonning maqsadlari ko‘lami 15 iyun kuni, mamlakat hukumati NVIDIA ishtirokida Firebird kompaniyasi bilan Ekibastuzda «Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari vodiysi»ni rivojlantirish bo‘yicha kelishuvga erishilganini e’lon qilganida namoyon bo‘ldi. Loyihaga bildirilgan investitsiyalar hajmi 10 milliard dollarni tashkil etadi. Qozog‘iston Sun’iy intellekt va raqamli rivojlanish vaziri Jaslan Madiyev kelajakdagi klaster 100 mingta grafik protsessorga ega bo‘lishini, jumladan NVIDIA GB300 va Vera Rubin chiplarini qamrab olishini ma’lum qildi. U, shuningdek, har yili kamida 3 milliard dollar miqdorida eksport tushumi olinishini prognoz qildi.

Ekibastuzdagi data-markaz loyihasi. Qozog‘iston hukumati fotosurati

Loyihaning iqtisodiy g‘oyasi energetika bazasini raqamli xizmatlardan daromad olish manbaiga aylantirishdan iborat. Birlamchi resursni sotish o‘rniga hisoblash quvvatini — modellarni o‘qitish, ma’lumotlarni qayta ishlash va xorijiy buyurtmachilar vazifalarini bajarish xizmatlarini eksport qilish ko‘zda tutilmoqda. «Kursiv» nashri Boshqaruv raisi Bagdat Musinning so‘zlarini keltirib yozishicha, loyiha Ekibastuz ko‘mirini eksport qilinadigan hisoblash quvvatiga aylantirishi kerak.

Biroq, bunday yirik obyektlarni ishlatish uchun Qozog‘istonda elektr energiyasi yetarlimi-yo‘qmi, hozircha aniq emas. Tizim operatori KEGOC ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilda Qozog‘istonda 123,1 milliard kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqarilgan, iste’mol esa 124,6 milliard kVt·soatni tashkil etgan. Ya’ni yillik iste’mol mamlakatning ichki elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmidan yuqori bo‘lgan.

Yangi hisoblash obyekti 1 GVt quvvatda uzluksiz va to‘liq yuklamada ishlasa, yiliga 8,76 milliard kVt·soat elektr energiyasi iste’mol qilgan bo‘lar edi. Bu KEGOC keltirgan 2025 yildagi Qozog‘iston umumiy iste’molining qariyb 7 foiziga teng. Shuning uchun loyihaning muvaffaqiyati nafaqat protsessorlarga kirish imkoniyatiga, balki elektr energiyasini ishlab chiqarish, tarmoqlar, sovitish tizimlari va yuqori talab davrlarida energiya ta’minotining ishonchliligiga ham bog‘liq.

G‘oyaning ikkinchi qismi Xitoy va Yevropa o‘rtasida ma’lumotlar tranzitini rivojlantirishdan iborat. Profit.kz sohaviy nashri avgust oyida xabar berishicha, Freedom Cloud Holding kompaniyasi ASTEL bilan hamkorlikda uzunligi qariyb 4,5 ming kilometr bo‘lgan Aqtau–Xorgos magistral aloqa tarmog‘ini qurmoqda. O‘sha paytga kelib, 2,2 ming kilometrdan ortiq kabel yotqizilgan edi.

Alohida bir loyiha Qozog‘istonni Kaspiy dengizi tubi orqali Ozarbayjon bilan bog‘laydi. The Astana Times xabar berishicha, 5 avgust kuni Aqtau–Sumgait kabel liniyasi Qozog‘iston sohiliga yetib bordi. Shu bilan «Qazaqtelekom» va AzerTelecom International kompaniyalarining dengizdagi ishlar bosqichi yakunlandi. Bu muhim bosqich, ammo butun liniya tijorat maqsadlarida ishga tushirilganini anglatmaydi.

Agar energetika, data-markazlar va aloqa infratuzilmasini uyg‘un ravishda rivojlantirishga erishilsa, Qozog‘iston ma’lumotlarni o‘z hududi orqali shunchaki tranzit qilish bilan cheklanib qolmay, ularni qayta ishlashdan ham daromad olishi mumkin. Biroq bunday tizimni qurishning o‘zi uning to‘liq yuklanishini kafolatlamaydi: buning uchun buyurtmachilar, raqobatbardosh tariflar va uskunalardan barqaror foydalanish imkoniyati zarur bo‘ladi.

Pax Silica — bu sun’iy intellekt haqidagi oddiy klubdan ko‘ra kengroq tushuncha

Firebird va NVIDIA vakillari. gov.kz sayti fotosurati

Qozog‘istonning Sun’iy intellekt va raqamli rivojlanish vazirligi tushuntirishicha, Amerikaning xalqaro Pax Silica tashabbusi strategik ahamiyatga ega minerallar, yarim o‘tkazgichlar, data-markazlar, energetika, yuqori texnologiyali ishlab chiqarish, tadqiqotlar va kadrlar tayyorlash sohalarini qamrab oladi. Ostona uchun ushbu tashabbusda ishtirok etish nafaqat protsessorlar yetkazib berish bilan bog‘liq: vazirlik mineral xomashyoni qayta ishlash va qo‘shilgan qiymati yuqori bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqarishga o‘tishni ham alohida ta’kidlamoqda.

Bunday hamkorlik mantig‘i alohida data-markaz bilan cheklanmaydi. Qozog‘iston uchun texnologik zanjirning bir nechta bo‘g‘inidan o‘rin olishga intilish manfaatli, chunki bu mamlakatni xorijiy kompaniyalar energiya ko‘p talab qiladigan uskunalarini joylashtiradigan hudud rolidan chiqarishi mumkin. Bunday yondashuvda natijani nafaqat e’lon qilingan investitsiyalar hajmi, balki mamlakat ichida qoladigan bilim va ko‘nikmalar bilan ham baholash lozim.

Shu bilan birga, Pax Silica tashabbusini AQSHning istalgan texnologiyalariga avtomatik ravishda yo‘l ochib beruvchi «ruxsatnoma» sifatida qabul qilib bo‘lmaydi. Reuters uni yuridik majburiyat yuklamaydigan doiraviy tashabbus sifatida tavsiflaydi, AQSH Sanoat va xavfsizlik byurosi — BIS esa ilg‘or hisoblash uskunalarini yetkazib berish uchun litsenziya talablarini alohida belgilaydi. Siyosiy hamkorlik va muayyan eksport operatsiyasiga ruxsat berish munosabatlarning ikki xil darajasi bo‘lib qolmoqda.

Xitoy allaqachon ichkarida

Qozog‘iston uchun Xitoy yo‘nalishi faqat diplomatik bayonotlar bilan cheklanmaydi. «Samruk-Qazina» jamg‘armasi 16 iyul kuni xabar berishicha, uning kompaniyalar guruhi Xitoy hamkorlari bilan raqamlashtirish, energetika, transport, telekommunikatsiyalar va sanoat sohalarida umumiy qiymati 4,29 milliard dollar bo‘lgan 19 ta hujjatni imzolagan. Albatta, bu summani to‘liq sun’iy intellekt sohasiga kiritish yoki uni allaqachon kiritilgan investitsiyalar deb hisoblab bo‘lmaydi. Biroq, jamg‘arma sanab o‘tgan kelishuvlar orasida Huaweining texnologik yechimlari va uskunalarini xarid qilish, shuningdek, «Qazaqtelekom»ning Hengtong Group bilan «Data-markazlar vodiysi»ni rivojlantirish bo‘yicha hamkorlikning asosiy tamoyillari haqidagi kelishuvi ham bor edi.

Shunday qilib, Amerika va Xitoy hamkorlari bitta infratuzilma maydoni atrofidagi rejalarda ishtirok etmoqda. Biroq, e’lon qilingan kelishuvlarning o‘zi ularning uskunalari yagona hisoblash klasterida birlashtirilishini isbotlamaydi.

Huawei Qozog‘istonga hisoblash uchun o‘z yechimlarini ham taklif qilmoqda. Kompaniyaning o‘zi may oyidagi hamkorlar konferensiyasi yakunlari bo‘yicha xabar berishicha, u Atlas seriyasi va Ascend 950 protsessorlari asosidagi yechimlarni taqdim etgan. Mahsulot taqdimoti uning keng miqyosda o‘rnatilishini anglatmaydi, ammo raqobat faqat aloqa tarmoqlari va server xonalari bilan cheklanib qolmayotganini ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, davlat va shahar boshqaruvi uchun amaliy tizimlar ham muhokama qilinmoqda. BAQ.KZ 17 sentyabr kuni xabar berishicha, tegishli vazirlik va Qozog‘istonning 11 ta hududi vakillari Xanchjou, Gonkong va Shenchjen shaharlariga tashrif buyurib, Alibaba, H3C, Dahua Technology, Unitree Robotics va boshqa kompaniyalarning yechimlari bilan tanishgan. Nashr ma’lumotlariga ko‘ra, tashrif yakunlari bo‘yicha pilot loyihalarni amalga oshirish va keyinchalik ularni keng miqyosda joriy etish imkoniyatini baholash rejalashtirilgan.

Bu vazirlik e’lon qilgan AI-Native cities & regions yondashuviga ham mos keladi. Unga ko‘ra, sun’iy intellekt shaharlar va hududlarni boshqarishning asosiy arxitekturasiga integratsiya qilinishi kerak. Biroq, sun’iy intellektni boshqaruv tizimiga joriy etish niyati, pilot loyiha va milliy miqyosda ishlaydigan tizim — bir-biridan farq qiladigan bosqichlardir.

«AQSH protsessorlar beradi, Xitoy esa ulardan foydalanish usullarini taklif qiladi» degan formula vaziyatni haddan tashqari soddalashtiradi. Biroq, Qozog‘istonning rejalari yetkazib beruvchilar manfaatlari bir nuqtada kesishayotganini, bozor esa aniq ajratilmaganini ko‘rsatmoqda. Ostona uchun bu bir vaqtning o‘zida tanlash imkoniyati va uskunalar, dasturiy ta’minot hamda ulardan foydalanish shartlarining o‘zaro mosligini nazorat qilish zaruratidir.

Uch haftada ikki klub

Qosim-Jomart To‘qayev va Si Szinpin. asia-today sayti fotosurati

Qozog‘istonning WAICO tashkil etilishidagi ishtiroki bilan ish cheklanmadi. Oqo‘rda xabar berishicha, Jahon sun’iy intellekt konferensiyasida so‘zlagan Qosim-Jomart To‘qayev Ostonada yangi tashkilotning birinchi yig‘ilishini o‘tkazishni, mamlakatda uning Markaziy Osiyo bo‘yicha mintaqaviy vakolatxonasini joylashtirishni va «Qozog‘iston–Xitoy raqamli ko‘prigi» tashabbusini ishga tushirishni taklif qilgan.

Shu bilan birga, WAICO va Pax Silica institutsional jihatdan bir xil tashkilotlar emas. The Astana Times WAICOni xalqaro hamkorlik, sun’iy intellektni xavfsiz va axloqiy rivojlantirish, uni boshqarish bo‘yicha umumiy yondashuvlarni shakllantirish va raqamli tafovutni qisqartirishga yo‘naltirilgan hukumatlararo tashkilot sifatida tavsiflaydi. Reuters ma’lumotlariga ko‘ra, Amerika tashabbusi esa ishonchli texnologik zanjirlarga urg‘u beradi. Ikkala tuzilmada ishtirok etishning o‘zi eksport qoidalari buzilganini isbotlamaydi.

Biroq, siyosiy kutilmalar rasmiy majburiyatlardan qat’iyroq bo‘lishi mumkin. Reuters nashriga ko‘ra, Davlat departamentining maktub loyihasi iyun oyidagi AI Opportunity Statement bayonotining 35 nafar ishtirokchisiga mo‘ljallangan bo‘lib, ular orasida Pax Silica a’zolari ham, boshqa davlatlar ham bor.

Agentlik Qozog‘istonni o‘sha paytda ham Amerika, ham Xitoy tashabbuslariga qo‘shilgani ma’lum bo‘lgan yagona davlat sifatida tilga olgan.

Reuters tayyorlangan hujjatdan «Hamma narsaning bir qismi bo‘lish — hech narsaning bir qismi bo‘lmaslik demakdir», degan fikrni keltirgan. Hujjat mualliflari hamkorlarni hamkorlik yo‘nalishini ongli ravishda tanlashga chaqirgan. Agentlik ta’kidlashicha, xuddi shu matnda Pax Silica deklaratsiyasini imzolash qarama-qarshi kutilmalarga ega bo‘lgan o‘xshash tashabbuslarda ishtirok etish bilan mos kelmaydigan majburiyat sifatida baholangan, garchi Xitoy nomi to‘g‘ridan to‘g‘ri tilga olinmagan bo‘lsa-da.

Biroq, sizib chiqqan hujjatni amalga oshgan ultimatumga aylantirib talqin qilish muhim emas. Reuters Vashington maktubni qachon yuborishni rejalashtirganini va uni jo‘natishdan oldin matn o‘zgarishi yoki o‘zgarmasligini aniqlay olmagan. AQSH Davlat departamenti taxmin qilingan sizib chiqishga izoh berishdan bosh tortgan, Qozog‘iston elchixonasi esa so‘rovga javob bermagan. Xitoy elchixonasi agentlikka bergan javobida savdo va texnologiyalarni siyosiylashtirishga qarshi ekanini bildirgan.

Shunday qilib, mazkur nashr siyosiy bosim tayyorlanayotganidan dalolat beradi, ammo Ostonaga tashkilotlardan biridan chiqish haqida rasmiy talab qo‘yilganini tasdiqlamaydi. Qozog‘iston uchun bu hamkorliklar o‘rtasida ehtimoliy ziddiyat yuzaga kelishi mumkinligidan ogohlantirishdir, ammo manyovr qilish imkoniyati allaqachon yo‘qolganining dalili emas.

Begona chip — begona qoidalar

Eksport nazorati bo‘yicha vaziyat aniqroq, ammo bu yerda ham yuridik farqlarni hisobga olish muhim. 2026 yil 31 maydagi tushuntirishida AQSH Sanoat va xavfsizlik byurosi (BIS) D:5 mamlakatlar guruhi yoki Makaoda bosh qarorgohi joylashgan kompaniyalarga, shuningdek, yakuniy bosh kompaniyasi ushbu yurisdiksiyalarda joylashgan tuzilmalarga muayyan ilg‘or hisoblash uskunalarini yetkazib berish uchun, qabul qiluvchi kompaniya boshqa mamlakatda joylashgan bo‘lsa ham, litsenziya talab qilinishini tasdiqladi.

Gap, jumladan, Xitoy kompaniyalarining xorijdagi tuzilmalari haqida ham bormoqda, deb tushuntiradi Holland & Knight yuridik firmasi. Shu bilan birga, BIS tegishli talab dastlab 2023 yil noyabrida joriy etilganini alohida qayd etadi. Shu sababli 2026 yil mayidagi tushuntirishni mutlaqo yangi, umumiy taqiq sifatida talqin qilish to‘g‘ri emas.

SI uchun serverlar. itelon.ru sayti fotosurati

Uskunalarni yetkazib berish va hisoblash quvvatlaridan masofadan turib foydalanish bir xil tushuncha emas. AQSH Kongressi saytida qayd etilishicha, Vakillar palatasi 2026 yil 12 yanvarda Remote Access Security Act qonun loyihasini ma’qullagan, shundan so‘ng hujjat Senatga yuborilgan, ammo hozircha qonun kuchga kirmagan. Latham & Watkins tushuntirishicha, loyiha masofadan turib foydalanishni, jumladan bulutli hisoblash resurslaridan foydalanishni nazorat qilish vakolatlarini kengaytirishni nazarda tutadi, muayyan cheklovlar esa keyinchalik qabul qilinadigan qoidalar asosida belgilanadi.

Bu hozirgi kunda bulutli xizmatlar har qanday cheklovlardan xoli degani emas. Biroq, Xitoy kompaniyasining xorijdagi «sho‘ba kompaniyasi»ga protsessorlar yetkazib berish uchun litsenziya talab qilinishidan avtomatik ravishda har qanday xitoylik mijozga hisoblash quvvatlarini ijaraga berish umumiy tarzda taqiqlangan, degan xulosaga kelib bo‘lmaydi. Har bir holatda uskunalar, operatsiya ishtirokchilari, hisoblash quvvatlaridan foydalanish maqsadi va qo‘llaniladigan ruxsat shartlarini alohida baholash talab etiladi.

Qozog‘istondagi loyihada litsenziya masalasi allaqachon ko‘tarilgan: 8 avgust kuni Firebird kompaniyasi Qozog‘iston hukumati tomonidan zarur tasdiqlar olingani bilan bir qatorda BISdan eksport ruxsatini ham olganini ma’lum qilgan. Biroq, Firebird e’lon qilgan xabarda ruxsat etilgan uskunalarning to‘liq ro‘yxati, ruxsat berilgan mijozlar doirasi va litsenziyaning maxsus shartlari ochib berilmagan.

Shuning uchun ochiq ma’lumotlar asosida kelajakdagi klaster yaqinida Huaweining istalgan uskunasini joylashtirish mumkin emas yoki barcha xitoylik buyurtmachilar oldindan istisno qilingan, deb ta’kidlash uchun asos yetarli emas. Biroq, ushbu ruxsatni muddatsiz va cheklanmagan foydalanishni kafolatlaydigan hujjat deb hisoblash ham xato bo‘lar edi. Operator uchun protsessorlarning texnik xususiyatlarigina emas, balki ularni olish, texnik xizmat ko‘rsatish va foydalanish mumkin bo‘lgan qoidalar ham muhim.

Ko‘pvektorli siyosat tobora qimmatga tushmoqda

Raqamli infratuzilmada tashqi siyosiy tanlov muhandislik va tijorat masalasiga aylanishi mumkin. Data-markaz bir vaqtning o‘zida elektr energiyasini iste’mol qiladi, aloqa tarmoqlariga ulanadi, ma’lumotlarni saqlaydi va mijozlarga hisoblash resurslarini taqdim etadi. Ta’minotchini tanlash ushbu tizimning bir nechta qismlariga bir vaqtning o‘zida ta’sir qiladi.

Diversifikatsiya bitta kompaniyaga qaram bo‘lib qolishdan qochishga yordam beradi, ammo qaramlikning o‘zini bartaraf etmaydi. Turli platformalardan parallel foydalanish qo‘shimcha mutaxassislarni talab qilishi, dasturlarni moslashtirish va infratuzilmani alohida boshqarish zaruratini keltirib chiqarishi mumkin. Agar texnik farqlarga kirish va hisobdorlik bo‘yicha bir-biriga mos kelmaydigan talablar ham qo‘shilsa, yechimlarni erkin uyg‘unlashtirish imkoniyati yanada qisqaradi.

Shundan ikki tomonlama vazifa kelib chiqadi. Qozog‘iston tashqi yetkazib beruvchilarning shartlariga rioya qilishi, bir vaqtning o‘zida esa xavfsizlik, ma’lumotlarni himoya qilish va muhim infratuzilmaning barqarorligi bo‘yicha o‘z talablarini ishlab chiqishi kerak.

Aks holda, bitta texnologik markazga qaramlikni kamaytirishga urinish bir vaqtning o‘zida bir nechta markazga qaramlikka olib kelishi, mamlakatning tizimni mustaqil ravishda nazorat qilish imkoniyatlari esa yetarli bo‘lmasligi mumkin.

Yaratilayotgan qo‘shimcha qiymatning qaysi qismi mamlakatning o‘zida qolishi masalasi ham kam ahamiyatga ega emas. Hisoblash xizmatlari eksporti daromad keltirishi mumkin, ammo texnologik rivojlanish uchun buning o‘zi yetarli emas. Mamlakatda mahalliy muhandislik jamoalari va dasturchilar paydo bo‘ladimi, universitetlar va biznes hisoblash resurslaridan foydalana oladimi, mamlakat ichida o‘z mahsulotlari yaratiladimi yoki bu yerda faqat xorijiy serverlar joylashtiriladimi — ana shu jihatlar muhim.

Shu ma’noda, e’lon qilingan investitsiyalar summasi hali asosiy savolga javob bermaydi. Muvaffaqiyat faqat yirik elektr energiyasi iste’molchisini qurish emas, balki mijozlarni saqlab qola oladigan, o‘z salohiyatini rivojlantiradigan va tashqi hamkorlar qoidalari o‘zgarishiga bardosh bera oladigan tarmoqning paydo bo‘lishi bo‘ladi.

Ikki rozetka orasida qaolgan mamlakat

Reuters e’lon qilgan surishtiruvdan Qozog‘iston allaqachon NVIDIA va Huawei o‘rtasida rasmiy tanlov qilish zarurati oldida turgani haqida xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Xalqaro tashkilotda ishtirok etishni muayyan uskuna brendini tanlash bilan avtomatik ravishda tenglashtirish mumkin emas. Shuningdek, siyosiy ogohlantirishni alohida bitimga qo‘yilgan taqiq bilan ham tenglashtirib bo‘lmaydi.

Hozircha Ostona bir nechta rolni bir vaqtning o‘zida uyg‘unlashtirishga urinmoqda: hisoblash quvvatlari joylashadigan maydon, ma’lumotlarni uzatish marshruti va turli texnologik kompaniyalarning hamkori bo‘lish. Agar diplomatik kelishuvlar ortidan energiya bilan ta’minlangan quvvatlar, yakunlangan aloqa liniyalari va tijorat shartnomalari amalga oshsa, bunday model o‘zini oqlashi mumkin.

Biroq, data-markazning betaraf hududda joylashganining o‘zi uning ichidagi texnologiyalarni betaraf qilib qo‘ymaydi. Uskunalarning kimga tegishli ekani, dasturiy ta’minot ustidan nazorat, litsenziya shartlari va mijozlardan foydalanish imkoniyati serverlar joylashgan hududdan kam bo‘lmagan ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun Qozog‘iston nafaqat Amerika va Xitoy hamkorlarini bir vaqtning o‘zida jalb qila olish qobiliyatini isbotlashi kerak. Bundan ham murakkab vazifa — ularning qiziqishini barqaror tarmoqqa aylantirish, uning qoidalari va imkoniyatlari faqat mamlakat tashqarisida belgilanmasligini ta’minlashdan iborat.