Duman Muhammadkarim. bureau.kz sayti fotosurati
Yetti yilga ozodlikdan mahrum qilingan jurnalist Duman Muhammadkarim Qizilo‘rdadagi №60 muassasaning karserida ikki marta o‘z joniga qasd qilishga uringan. Bu haqda seshanba kuni Qozog‘iston Xalqaro inson huquqlari byurosida bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida uning otasi Almaz Tilepov ma’lum qildi, deb xabar beradi Vlast.kz.
Tilepovning so‘zlariga ko‘ra, 4 sentyabr kuni Muhammadkarim o‘z ko‘ylagidan foydalanib, ikki marta o‘z joniga qasd qilishga uringan. Shu munosabat bilan jurnalistning otasi Bosh prokuraturaga, vitse-prezident Yerlan Qaringa va Xavfsizlik kengashi raisining o‘rinbosari Oyda Balayevaga murojaat qilgan. U muassasa xodimlarining harakatlarini tekshirish va yangi o‘z joniga qasd qilish urinishlarining oldini olish choralarini ko‘rishni talab qilgan.
«Bu voqea o‘z-o‘zidan sodir bo‘lmagan. (...) Avvaliga Duman o‘z huquqlarini qonuniy yo‘l bilan himoya qilishga urindi: davlat organlariga, prezidentga shikoyat qildi. Shikoyatlar hech qanday natija bermagach, ochlik e’lon qildi. (...) Bu voqealar zanjiri norozilikning asta-sekin kuchayib, uning hayotiga tahdid soluvchi vaziyatga aylanganini ko‘rsatadi», — dedi Tilepov o‘z murojaatini o‘qib eshittirar ekan.
Uning so‘zlariga ko‘ra, ochlik aksiyasidan keyin Muhammadkarim o‘z sog‘lig‘iga tahdid soluvchi harakatlarni amalga oshira boshlagan, jumladan, magnitlarni yutishga uringan. Shu sababli uni bir necha marta shifoxonaga olib borishgan. Biroq Tilepovning ta’kidlashicha, shundan so‘ng muassasa xodimi uning o‘g‘lini 15 sutkaga intizomiy izolatorga joylashtirgan.
«Inson shikoyat yozishi, ochlik e’lon qilishi va oxir-oqibat o‘zini o‘zi jarohatlashi — qamoqxona tartibini buzish hisoblanishi mumkinmi? Nega u bunday harakatlargacha borib yetgani sababini aniqlash kerak emasmi?» — deydi jurnalistning otasi.
Tilepovning hisob-kitoblariga ko‘ra, Muhammadkarim allaqachon 600 kundan ortiq vaqtni yakka tartibdagi intizomiy izolatorda o‘tkazgan. U o‘g‘liga nisbatan qo‘llanilgan barcha intizomiy jazolarning qonuniyligi va unga nisbatan muomala shartlarini tekshirishni talab qilgan.
Jurnalistning otasi, shuningdek, Bosh prokuraturaga o‘g‘lini ehtimol o‘z joniga qasd qilish darajasiga yetkazish va unga nisbatan shafqatsiz muomala qilingani faktlari bo‘yicha ariza yuborgan.
«Inson qamoqqa tushgani uning hayotga bo‘lgan huquqi va insoniy qadr-qimmati yo‘qoladi degani emas. O‘g‘lim davlat qaramog‘ida, shuning uchun uning hayoti va xavfsizligini ta’minlash davlatning majburiyatidir. O‘g‘lim yana o‘z joniga qasd qilishga urinishini kutmang. Hoziroq chora ko‘ring. Men o‘g‘lim tirik qolishini xohlayman», — deya ta’kidlaydi Tilepov.
Advokat G‘olim Nurpeisov ham matbuot anjumanida bayonot berib, uning kuz oylarida Muhammadkarimni ziyorat qilgan hamkasblarining xabarlariga ko‘ra, jurnalistning jismoniy holati keskin yomonlashganini aytdi.
Himoyachi jurnalistning oshqozonida begona jismlar bor-yo‘qligini, u zarur tibbiy tekshiruvdan o‘tgan-o‘tmaganini va ichki jarohatlar yoki boshqa og‘ir asoratlar xavfi saqlanib qolayotgan-qolmayotganini aniqlash zarur, deb hisoblaydi.
«Dumanni zudlik bilan to‘liq tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni, muassasa ma’muriyatidan mustaqil tibbiy tashkilotlarda mutaxassislar xulosasini olishni va unga zarur bo‘lgan barcha yordamni ko‘rsatishni zarur deb hisoblayman. (...) Gap Dumanga qandaydir imtiyozlar berish haqida emas. Gap uning hayot, sog‘liq va inson qadr-qimmatiga bo‘lgan fundamental huquqi haqida bormoqda», — deydi Nurpeisov.
Avvalroq, iyul oyida Qizilo‘rda viloyati bo‘yicha Jinoiy-ijroiya tizimi departamentining №60 muassasasi Muhammadkarimning o‘z joniga zarar yetkazishga uringani haqidagi ma’lumotni rad etgan edi.
Duman Muhammadkarim — jurnalist va Ne Deidi YouTube-kanali muallifi. U siyosiy mavzularni yoritgan va Qozog‘iston hokimiyatini tanqid qilgan. 2023 yilda Muhammadkarim parlament saylovlarida nomzod sifatida ishtirok etgan.
2024 yilda u ekstremizmni moliyalashtirish va taqiqlangan tashkilot faoliyatida ishtirok etishda ayblanib, yetti yilga ozodlikdan mahrum qilingan. Shuningdek, unga uch yil davomida ijtimoiy-siyosiy faoliyat bilan shug‘ullanish taqiqlangan.
Ayblov muxolifat siyosatchisi Muhtar Ablyazov bilan o‘tkazilgan intervyu bilan bog‘liq bo‘lgan. Ablyazov respublikada ekstremistik deb topilgan «Qozog‘istonning demokratik tanlovi» muxolifat harakati rahbari hisoblanadi. 2024 yil noyabr oyida apellyatsiya sudi hukmni o‘zgarishsiz qoldirdi, o‘sha yil oxirida esa jurnalist Qizilo‘rdaga olib ketilgan.
Avvalroq Muhammadkarim 2024 yil dekabr oyidan beri karserda saqlanayotganini bildirgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, uni u yerga joylashtirish haqidagi qaror bir necha bor uzaytirilgan. Bu haqda u avval e’lon qilingan maktubida yozgan.
