Termoyadroviy Xitoy

Iyul oyi oxirida axborot agentliklari lentalarida Xitoy dunyodagi eng yirik o‘ta o‘tkazuvchan magnit qurilishini yakunlagani va «sun’iy quyosh» yoki soddaroq aytganda, termoyadroviy reaktor yaratishga ancha yaqinlashgani haqida xabarlar tarqaldi. Bu haqiqatdan ham noodatiy ma’lumot Xitoyning Global Times nashri va Sinxua agentligi tomonidan yoritildi.

Xitoyda yaratilgan o‘ta o‘tkazuvchan magnitning uzunligi 21 metr, kengligi 12 metr, og‘irligi esa 582 tonnani tashkil etadi. Biroq uning ahamiyati faqat hajmi bilan emas, balki vazifasi bilan ham belgilanadi. Magnit Yer sharoitida boshqariladigan termoyadroviy sintez g‘oyasini amalga oshirish uchun yaratilgan. Bu g‘oya qariyb bir asrdan beri olimlar e’tiborini jalb qilib kelmoqda. O‘tgan asrning 50-yillarida sovet olimlari Andrey Saxarov va Igor Tamm plazmani ushlab turish uchun magnit g‘altaklariga ega kamera — tokamak konsepsiyasini ishlab chiqqan edi. Bu ish tufayli termoyadroviy reaktor yaratish g‘oyasi nazariy tushunchadan amaliy yo‘nalishga o‘ta boshladi.

Xavfsiz, ekologik toza va… murakkab

Xitoyliklar tomonidan yaratilgan magnitning asosiy vazifasi — harorati yuz million darajagacha qizdirilgan plazmani ushlab turishdan iborat. Tabiiy termoyadroviy sintez Quyoshda amalga oshadi. U yerdagi maksimal harorat hatto bundan pastroq — taxminan 15 million darajani tashkil etadi, ammo Quyoshda bosim yuqori bo‘lgani sababli jarayon osonroq kechadi. Xitoy ishlanmalari tufayli yaqin yillarda Yer sharoitida barqaror termoyadroviy sintezga erishish imkoni paydo bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Xitoyning o‘ta o‘tkazuvchan magniti mavjud qurilmalar orasida eng yirigi hisoblanadi, ammo asosiy masala faqat uning hajmida emas. Eng muhimi, xitoyliklar 2027 yil oxirigacha plazma bilan bog‘liq tajribalarni yakunlashni, 2030 yilda esa termoyadroviy energiya ishlab chiqarishning namoyish bosqichini boshlashni rejalashtirmoqda.

Agar bu maqsadga erishilsa, bu insoniyatni deyarli cheksiz energiya manbai bilan ta’minlashga qodir bo‘lgan misli ko‘rilmagan ilmiy-texnik yutuq bo‘ladi.

Shuni ta’kidlash lozim, termoyadroviy energetikaning bizga tanish atom energetikasiga nisbatan muhim ustunliklari mavjud.

Birinchisi — xavfsizlik. Atom elektr stansiyalarida zanjir reaksiyasi nazoratdan chiqib ketishi va Chernobil yoki Fukusima fojialariga o‘xshash holatlarga olib kelishi mumkin. Termoyadroviy reaktorda esa vaziyat aksincha: sintez jarayonini boshlash juda qiyin, uni barqaror saqlab turish esa undan ham murakkab. Agar biror nosozlik yuz bersa, reaksiya shunchaki bir zumda so‘nib, hech qanday jiddiy oqibatlarsiz to‘xtaydi.

Ikkinchi ustunlik — ekologik tozalik. Oddiy atom elektr stansiyalarida minglab va hatto millionlab yillar davomida xavfli bo‘lib qoladigan yuqori faol radioaktiv chiqindilar hosil bo‘ladi. Ularni ishonchli tarzda izolyatsiya qilish kerak, bu esa atom energetikasi uchun katta muammolardan biri hisoblanadi.

Xefey shahridagi termoyadroviy reaktor uchun toroidal maydon hosil qiluvchi o‘ta o‘tkazuvchan magnit. globaltimes.cn sayti fotosurati

Uchinchi ustunlik — yoqilg‘i zaxiralarining mavjudligi. Atom elektr stansiyalari uchun, avvalo, uran kerak bo‘ladi. Uning zaxiralari cheklangan, qazib olish va boyitish jarayonlari esa murakkab. Termoyadroviy sintezning asosiy tarkibiy qismlari — deyteriy va tritiydir. Deyteriy dengiz suvida ko‘p miqdorda mavjud: bir litr suvdan olinadigan energiya yuzlab litr neft berishi mumkin bo‘lgan energiyaga teng. Tritiyni esa reaktorning o‘zida litiydan ishlab chiqarish mumkin, litiy zaxiralari ham yetarlicha katta. Shuning uchun global miqyosda termoyadroviy energetika uchun yoqilg‘i deyarli tuganmas resurs hisoblanadi.

To‘rtinchi ustunlik — energiya sig‘imi. Yoqilg‘ining birlik massasi hisobiga termoyadroviy sintez uranning bo‘linish jarayoniga nisbatan bir necha barobar ko‘proq energiya beradi.

Tabiiy savol tug‘iladi: agar barchasi shunchalik istiqbolli bo‘lsa, nima uchun haligacha termoyadroviy yoqilg‘iga o‘tish o‘rniga atom elektr stansiyalaridan foydalanyapmiz? Qisqacha aytganda, sababi — bu vazifa hozirgacha texnik jihatdan nihoyatda murakkab bo‘lib qolmoqda. Energiya ishlab chiqarish uchun sarflanadigan energiyadan ko‘proq energiya beradigan barqaror va o‘zini o‘zi qo‘llab-quvvatlaydigan reaksiyaga erishish juda qiyin. Bundan tashqari, harorati 100 million darajadan yuqori bo‘lgan o‘ta qizdirilgan plazmani ushlab turish ham nihoyatda murakkab vazifadir. Boshqa yechimi oson bo‘lmagan muammolar ham mavjud. Bu muammolarning ayrimlari Xitoy ishlanmalari tufayli hal etilayotgan bo‘lsa, ayrimlari hali ham dolzarbligicha qolmoqda. Ishlab chiquvchilarning fikricha, reaktor uchun magnitlar yaratish butun loyiha muvaffaqiyatining 80 foizini tashkil etadi. Ammo qolgan 20 foiz ham juda murakkab vazifalardan iborat.

Erishilgan yutuqlarga qaramay, termoyadroviy energiyadan tijoriy maqsadlarda foydalanish hali ham murakkab vazifa bo‘lib qolmoqda. Agar sinovlar muvaffaqiyatli o‘tsa, keyingi bosqichda butun qurilmani yig‘ish va uni ekstremal sharoitlarda uzoq muddat tekshirish ishlari amalga oshiriladi.

Poroxdonlarda hali ham porox bor

O‘z tadqiqotlari haqida gapirar ekan, xitoylik mutaxassislar loyihaning texnologik mustaqilligiga alohida urg‘u bermoqda. Ularning aytishicha, barcha asosiy tarkibiy qismlar Xitoyning o‘zida yaratilgan. Loyiha ustidagi olti yillik ish davomida 47 ta patent olingan va 25 ta sohaviy standart ishlab chiqilgan. Ma’lum bo‘lishicha, xitoyliklar uchun ishlanmaning mustaqil yaratilgani termoyadroviy reaktor yaratish yo‘lidagi sakrashning o‘zi kabi muhim ahamiyatga ega.

Xorijiy OAVlar tayanayotgan asosiy maqola «Jenmin Jibao» gazetasining ingliz tilidagi versiyasida e’lon qilingan. Bu ramziy ahamiyatga ega holat bo‘lib, Xitoyning xalqaro maydondagi o‘zini namoyon etish siyosati bilan bog‘liq. Xitoy rahbariyati mamlakat ilm-fanidagi yangi yutuqlar haqida imkon qadar ko‘proq odamlar bilishini istaydi va bu ma’lumotlarni ingliz tilida ham taqdim etmoqda. Xitoy shu orqali u nafaqat poyabzal tikish ustaxonasi, balki kompyuterlarni yig‘ish zavodi sifatida ham qaralishdan ancha ilgarilab ketganini, yuqori texnologik taraqqiyot bosqichiga o‘tganini yana bir bor ko‘rsatmoqda.

So‘nggi yillarga qadar xorijlik tanqidchilar xitoyliklarga shunday savol berib kelishgan: ipak, kompas, qog‘oz, kitob bosish va poroxdan tashqari — ular ham qadim zamonlarda yaratilgan — sizlar aslida nimani ixtiro qildingiz? Xitoy xalqining ijodiy salohiyati va muhandislik qobiliyatlari o‘tmishda qolgani, bugun esa ular faqat boshqalar tomonidan yaratilgan narsalarni takrorlashga qodir ekani haqida bir necha bor ishoralar qilingan.

Aynan shu sababli hozir xitoyliklar faqat ilm-fan va texnologiya bilan shug‘ullanib qolmayapti: ular butun dunyoga Xitoydagi «poroxdonlarda hali ham porox borligini», ya’ni mamlakat nafaqat ko‘p narsaga qodir ekanini, balki butun dunyoni ortda qoldirishi mumkinligini isbotlashga harakat qilmoqda. Har holda, so‘nggi yillardagi ularning piar faoliyatini shunday tushunish mumkin. Tan olish kerakki, bunday da’volar uchun ma’lum asoslar ham bor: Xitoy Xalq Respublikasi o‘zining ilmiy va texnologik yutuqlari haqida muntazam ravishda xabar berib bormoqda. Ammo sensatsion bayonotlar — bir masala, haqiqiy natijalar esa butunlay boshqa masaladir.

Masalan, 2025 yilda xitoyliklar Zhulong-1 yadroviy batareya prototipini katta shov-shuv bilan taqdim etgan edi. Uning ixtirochilari ta’kidlashicha, ushbu ixtiro minglab yil davomida barqaror ishlash qobiliyatiga ega. Biroq amaliyotda vaziyat ancha kamtarona ekani ma’lum bo‘ldi. Xususan, qurilmaning mutlaq quvvati juda past ekani aniqlandi. Shu sababli undan faqat barqaror, ammo juda kam quvvat talab qiladigan qurilmalarda foydalanish mumkin. Shuningdek, boshqa jihatlar ham mavjud bo‘lib, ular Xitoy yadroviy batareyasini fantastik kashfiyotlar qatorida emas, balki ma’lum istiqbolga ega bo‘lgan ixtirolar toifasiga o‘tkazadi. Shunisi diqqatga sazovorki, keyingi versiya — Zhulong-2 — 2025 yil oxiri yoki 2026 yil boshida taqdim etilishi rejalashtirilgan bo‘lsa-da, hozircha u namoyish etilmagan.

Xefey shahrida yuqori haroratli o‘ta o‘tkazuvchan markaziy solenoid g‘altagining sinov jarayoni kuzatilmoqda. people.cn sayti fotosurati

Xitoyning ilm-fan va texnologiya bilan munosabatlaridagi yana bir yo‘nalish — ixtironi boshqalar yaratadi, xitoyliklar esa uni ommaviy ishlab chiqarish va keng ko‘lamda qo‘llash yo‘lini topadigan holatdir. Masalan, bu holat egiluvchan o‘ta yupqa olmos plyonkalari bilan bog‘liq jarayonda kuzatilgan. Albatta, ishlab chiqarish masalalari juda muhim, ammo bu yerda birinchi ixtiro qilish huquqi xitoyliklarga tegishli emas: ular plyonkalarning o‘zini emas, balki ularni tayyorlash usulini ishlab chiqqan.

Ma’lumki, xitoyliklar koinotni o‘zlashtirish, sun’iy intellekt, robototexnika va boshqa sohalarda katta yutuqlarga erishmoqda. Ammo ko‘p hollarda bunday ixtirolarning o‘zi ularga tegishli emas, balki xitoyliklar mavjud texnologiyalarni takomillashtiradi. Yoki, yadroviy batareya misolida bo‘lgani kabi, bu ixtirolarning samaradorligi hali to‘liq isbotlanmagan.

Oxirgi holatda xitoyliklar rus maqolidagi «hali sakramay turib, “gop” deb yuborish» holatiga yo‘l qo‘ymoqda, deyish mumkin. Ular g‘oya va ixtirolarni ommalashtirishda juda muvaffaqiyatli bo‘lgan Ilon Mask uslubidan foydalanmoqda, deb aytish mumkin. Biroq bu yerda muhim bir jihat bor: Mask ishlagan muvaffaqiyatli ixtirolar, odatda, ungacha yaratilgan texnologiyalarga asoslangan edi. Masalan, bu koinot parvozlari yoki elektromobillarga taalluqli. Ilon Maskning o‘zining mutlaq original g‘oyalari esa ko‘pincha ilmiy asoslanmagan yoki amalga oshirish qiyin bo‘lgan loyihalar bo‘lib chiqqan. Bunday loyihalar qatoriga Hyperloop konsepsiyasini kiritish mumkin. 2012 yilda Mask o‘ta tezkor transport tizimi g‘oyasini taqdim etgan edi: kapsulalar deyarli vakuum holatidagi quvurlar ichida (qisman magnit levitatsiyasi, qisman aerodinamik yostiq hisobiga) yo‘lovchi samolyot tezligidan yuqori tezlikda harakatlanishi kerak edi. Ammo amaliyotda bu vazifani to‘liq amalga oshirishning uddasidan chiqilmadi.

Hamma xitoyliklar ham ayg‘oqchi emas

Qariyb yuz yil muqaddam Sovet Ittifoqida «Ixtirochi va ratsionalizator» jurnali nashr etila boshlagan edi. Jurnal nomi ikki xil faoliyat turini anglatardi va ular o‘rtasidagi farq yaqqol ko‘rinib turadi. Ixtirochi mutlaqo yangi texnik yechim yaratadi, ratsionalizator esa mavjud yechimni takomillashtiradi va uni samaraliroq qiladi. Uchinchi ming yillikda xitoyliklar oldida muhim savol paydo bo‘ldi: ular jasoratli g‘oyalar va ijodiy mustaqillikka qodir ixtirochilarmi yoki boshqalar izidan boruvchi ratsionalizatorlarmi? Xitoyliklar esa butun dunyoga nafaqat ixtirochi, balki dunyodagi eng yaxshi ixtirochilardan biri ekanini isbotlashga qaror qildi. Shuning uchun «Sun’iy quyosh» kabi loyihalarda Xitoy vakillari texnologik jihatdan boshqa davlatlarga bog‘liq emasligini alohida ta’kidlaydi.

Amaliyotda bu to‘liq shunday bo‘lmasligi ham mumkin, chunki xalqaro mehnat taqsimoti hali hech kim tomonidan bekor qilinmagan. Ammo asosiy masala bu emas — muhim jihati o‘z mustaqilligi va boshqalarga bog‘liq emasligini namoyish etishdir. Biroq bayonotlar har doim ham haqiqiy holat bilan bir xil bo‘lavermaydi.

Xitoyliklarning kashfiyotlar va ixtirolar sohasidagi mavqeidagi ikkilanishli jihatni Tramp davrida AQSH tomonidan xitoylik talabalar va aspirantlarga kirish vizalarini berishni cheklash holatlari ham ko‘rsatib beradi. Bu, avvalo, amerikaliklar fikricha, «harbiy-fuqarolik birlashuvi» deb ataluvchi strategiyani amalga oshirayotgan Xitoy tashkilotlari bilan bog‘liq bo‘lgan shaxslarga taalluqli bo‘lgan. Bunda asosiy zarba milliy xavfsizlik uchun sezgir sohalarda tadqiqot olib borayotgan aspirantlar va olimlarga qaratildi: sun’iy intellekt, aerokosmik muhandislik, yarim o‘tkazgichlar, robototexnika, ilg‘or ishlab chiqarish texnologiyalari va kvant hisoblashlar.

Nega xitoyliklar bunday cheklovlarga duch keldi? Javob oddiy — ilmiy-texnik ayg‘oqchilikka qarshi kurash sababli. Albatta, bu ma’lum ma’noda ortiqcha shubhalanishdek ko‘rinishi mumkin, chunki barcha xitoylik talabalar va tadqiqotchilar ayg‘oqchi emas. Biroq umuman olganda, masala birinchi qarashda ko‘ringanidan murakkabroq. Ha, barcha xitoyliklar ayg‘oqchi emas. Ammo xitoyliklarning aksariyati o‘z vataniga katta vatanparvarlik hissi bilan munosabatda bo‘ladi. Bu — birinchi jihat. Ikkinchi jihat — Xitoy manfaatlariga xizmat qilsa, ayg‘oqchilikka nisbatan salbiy munosabat har doim ham kuchli emas. Shu bois, agar Xitoy razvedkasi oddiy fuqarodan xorijda mamlakat manfaatlari uchun biror ish qilishni so‘rasa, ko‘pchilik bunday iltimosga ikkilanmasdan rozi bo‘lishi mumkin, degan qarash mavjud.

Bu qandaydir alohida makkorlik emas, balki «o‘zimizniki — begona» degan qarama-qarshilik muhim o‘rin tutadigan ijtimoiy-psixologik xususiyatlar bilan bog‘liq holatdir.

Xefey shahrida tadqiqotchilar yuqori haroratli o‘ta o‘tkazuvchan markaziy solenoid g‘altagini sinovdan o‘tkazish platformasini tekshirmoqda. people.cn sayti fotosurati

Ikki tomonlama ko‘prik

XX asrning 90-yillaridan boshlab xitoyliklarning xorijda ommaviy ta’lim olishi odatiy holga aylandi va bu Xitoyning yangi ilmiy-texnik maktabini rivojlantirish uchun asos yaratdi. Qiziq jihati shundaki, 2000-yillar boshida Xitoy xorijda tahsil olgan talabalarni mamlakatga qaytishga majbur qiluvchi qoidalarni va besh yillik majburiy ishlash talabini bekor qildi. Bu, avvalo, xorijda o‘z mablag‘i hisobidan o‘qiganlar uchun amal qildi. Bu ham juda ko‘rsatkichli holatdir.

Nega Xitoy rahbariyati talabalar ommaviy ravishda G‘arbda qolib ketishidan qo‘rqmadi? Birinchidan, Xitoyda liberallashuv jarayonlari yuz berdi, yaxshi ma’lumotli insonlar uchun yangi imkoniyatlar ochildi. Shu bois xitoyliklar vatanga majburiyat yoki bosim tufayli emas, balki yangi imkoniyatlar sabab qayta boshlashdi. Ikkinchisi va eng muhimi — bu xitoylikning vatanparvarligi. Xitoyliklarning o‘zlari bu tuyg‘uni tasvirlashda rezina arqon obrazidan foydalanadi: uning bir uchi xitoylik qalbiga, ikkinchi uchi esa Xitoyning o‘ziga bog‘langan. Xitoylik Vatanidan qancha uzoqlashsa, bu «rezina arqon» uni yana shunchalik kuch bilan ortga tortadi. Biroq xitoylik G‘arbda qolib ketsa ham, bu Xitoy uchun faqat zarar emas. Bunday inson Xitoyning tabiiy ta’sir vositasiga aylanadi. Ularni «xuatsyao» deb atashadi — Xitoyga olib boruvchi ko‘prik. Bu «ko‘prik» orqali ikki tomonga ham pul, g‘oyalar, ma’lumotlar va Xitoy uchun zarur bo‘lgan boshqa resurslar harakat qilishi mumkin.

Ha, ideal holatda xitoyliklar barcha narsani o‘zlari ixtiro qilishni va barcha kashfiyotlarni mustaqil amalga oshirishni istaydi. Ammo bu har doim ham uddalanmasa — bu ham katta muammo emas: hech bo‘lmasa, atrofdagilar bu shunday deb o‘ylashi mumkin. Shunga qaramay, ulkan moddiy va inson resurslari tufayli Xitoy baribir asta-sekin muhandislik va texnologiya sohalarida ilg‘or pozitsiyalarga chiqmoqda. Oxir-oqibat, yetarlicha mablag‘ bo‘lsa, bu unchalik qiyin emas: inson o‘zi o‘ylab topa olmagan narsani har doim sotib olishi mumkin. Bundan tashqari, Tramp yoqtirmaydigan ilmiy-texnik ayg‘oqchilik masalasi ham hali yo‘qolgani yo‘q.

Har qanday holatda ham, ayrim qiyinchiliklarga qaramay, Xitoy oldinga harakat qilmoqda va shubhasiz, muhim ilmiy kashfiyotlarni amalga oshiradi. Ehtimol, termoyadroviy energiya ishlab chiqarishni ham yo‘lga qo‘yar — 2030 yilda bo‘lmasa, 2040 yilda. Biroq bu holatdan haddan tashqari quvonishimiz shart emas. Chunki Xitoyning ilmiy yutug‘i butun insoniyatga emas, balki muayyan bir davlatga tegishli bo‘ladi. Xitoy Xalq Respublikasi shunchaki beg‘araz xayriya bilan shug‘ullanmaydi va o‘z kashfiyotlarini boshqalar bilan osongina bo‘lishmaydi. Bu esa G‘arb ham, butun dunyo ham xotirjam bo‘lib qolmasligi kerakligini anglatadi. Xitoyning yaxshi niyatiga umid qilish o‘rniga, ilm-fan va texnologiya taraqqiyoti kabi muhim sohada orqada qolmaslik uchun barcha choralarni ko‘rish zarur.